ประวัติจังหวัด

               พื้นที่อันเป็นที่ตั้งจังหวัดหนองคายในปัจจุบัน ตรวจสอบพบแหล่งโบราณคดีในเขต ตำบลโคกคอน อำเภอท่าบ่อ ซึ่งพบหม้อดินโบราณ เหรียญเงินฟูนัน (อายุสองพันปี) กระดูกมนุษย์ กระจายอยู่ทั่วไป และเป็นแหล่งถลุงแร่โลหะขนาดใหญ่ นอกจากนี้ยังได้พบแหล่งถลุงโลหะสมัยก่อนประวัติศาสตร์ทางพื้นที่ตอนเหนือของจังหวัด มีการตั้งถิ่นฐานของมนุษย์มาแต่สมัยโลหะ  พบในเขตภูโล้น อำเภอสังคม ซึ่งเป็นแหล่งทำเหมืองแร่ทองแดงสมัยก่อนประวัติศาสตร์ด้วย
              ในยุคประวัติศาสตร์ มีการตั้งถิ่นฐานในพื้นที่จังหวัดหนองคาย โดยปรากฏหลักฐานการติดต่อระหว่างอาณาจักรใกล้เคียงที่ได้มีการบันทึกเกี่ยวกับบ้านเมืองที่ตั้งอยู่บริเวณจังหวัดหนองคาย
              เมืองหนองคายในอดีตเป็นชุมชนเมืองที่ขึ้นกับอาณาจักรขอม เมื่ออาณาจักรขอมล่มสลาย ก็ได้ขึ้นกับอาณาจักรล้านช้าง หลวงพระบาง และเวียงจันทน์ ตามลำดับ จนกระทั่งสมัยกรุงรัตนโกสินทร์พุทธศักราช ๒๓๖๙ เจ้าอนุวงศ์ยกทัพผ่านเมืองรายทางถึงเมืองนครราชสีมา ทางกรุงเทพฯ  ได้ให้พระยาราชสุภาวดี “สิง สิงหเสนี” เป็นแม่ทัพปราบปราม โดยมีท้าวสุวอธรรมมา (บุญมา)  ยกทัพจากเมืองยโสธร และพระยาเชียง สามารถช่วยเป็นกำลังสำคัญ ในการทำศึกจนได้รับชัยชนะ  และได้รับพระราชทานบำเหน็จความดีความชอบ พร้อมทั้งให้ท้าวสุวอธรรมมาเลือกทำเลสร้างเมือง 4 แห่ง คือ  เมืองพานพร้าว อยู่ตรงข้ามกับเวียงจันทน์ (ปัจจุบันคืออำเภอศรีเชียงใหม่), เมืองเวียงคุก,  เมืองปะโค และบ้านไผ่ (บ้านบึงค่าย)
            พุทธศักราช  ๒๓๗๐ ท้าวสุวอธรรมมา (บุญมา) ได้เลือกเอาบ้านไผ่สร้างเป็นเมืองหนองคายขึ้น  โปรดเกล้าฯ ให้ท้าวสุวอธรรมมา (บุญมา) ดำรงตำแหน่งเจ้าเมืองหนองคายคนแรก ให้เมืองเวียงจันทน์ขึ้นตรงต่อเมืองหนองคาย
            พุทธศักราช ๒๔๓๔ ภายหลังกบฏฮ่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ ทรงพระกรุณา โปรดเกล้าฯ  ให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคมเป็นสมุหเทศาภิบาล ประจำมณฑลลาวพวนตั้งที่ทำการมณฑลอยู่ที่เมืองหนองคาย (ต่อมาเป็นมณฑลฝ่ายเหนือและมณฑลอุดรธานี)
            พุทธศักราช  ๒๔๓๖ (เหตุการณ์ ร.ศ. ๑๑๒) ไทยเสียดินแดนฝั่งซ้ายของแม่น้ำโขงให้แก่ฝรั่งเศส  และระบุในสัญญาว่า “ห้ามมิให้ไทยตั้งหรือนำกองทัพทหารอยู่ในเขต ๒๕ กิโลเมตรจากชายแดน  กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม จึงได้ย้ายที่ทำการมณฑลไปอยู่ที่บริเวณบ้านเดื่อหมากแข้ง   และตั้งเป็นมณฑลอุดรธานีมาจนถึงรัชกาลที่ ๖ พุทธศักราช ๒๔๕๗ ได้โปรดเกล้าฯ   ให้ตราพระราชบัญญัติปกครองท้องที่ขึ้นโดยให้ยกเลิกระบอบเจ้าปกครองนคร (เจ้าเมือง)  ทั่วประเทศเปลี่ยนคำเรียกชื่อ “เมือง” มาเป็น “จังหวัด” มีข้าหลวงปกครอง (ต่อมาเรียกว่า “ผู้ว่าราชการจังหวัด”)
            ในวันที่ ๑ เมษายน ๒๔๕๘ กระทรวงมหาดไทย ได้มีคำสั่งสถาปนาเมืองหนองคาย  เป็นจังหวัดหนองคายตั้งแต่นั้นมา